टीम मंगळवेढा टाईम्स । भूकंप किती जोरदार होता हे आजकाल रिश्टर स्केल मध्ये सांगितलं जातं. भूकंपाची मात्रा मोजण्याचे हे वैज्ञानिक परिमाण १९३४ मध्ये चार्लस रिश्टर यांनी विकसित केलं. भूकंपाच्या केंद्रबिंदूपासून शंभर किलोमीटर अंतरावर असलेल्या भूकंपमापन यंत्रावर उमटलेल्या लहरीच्या उंचीवरून त्याची मात्रा ठरवली जाते. भूकंपामुळे धरणी थरथरते. How to measure the intensity of an earthquake
साहजिकच तिच्यावर ठेवलेल्या यंत्रातली सुईही आपली जागा सोडून थरथरू लागते. जर भूकंप सौम्य असेल तर ती सुई आपली जागा सोडून फारशी अलीकडे-पलीकडे जाणार नाही; पण तोच भूकंप जोमदार असेल तर ती सुई पार एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत आंदोलनं करत राहील. सुईच्या या आंदोलनाची सीमा मायक्रॉन म्हणजे एका मिलिमीटरचा एक सहस्रांश भाग या प्रमाणात मोजली जाते. जर त्या आंदोलनामुळे उमटलेल्या लहरीची उंची एक मिलिमीटर असेल तर तो भूकंप ३ रिश्टर स्केलचा मानला जातो.
कारण एक मिलिमीटर म्हणजे एक हजार मायक्रॉन; आणि एक हजार म्हणजे दहाला तीन वेळा दहानं गुणावं लागतं. साहजिकच चार रिश्टर स्केलचा भूकंप तीनपेक्षा दसपटीनं जास्त जोमदार असतो. या परिमाणाला किमान किंवा कमाल मर्यादा नाहीत. म्हणजेच कल्पनाच करायची झाली तर अकरा, बारा, पंधरा रिश्टर स्केलचा भूकंप होऊ शकतो; पण प्रत्यक्षात दहापेक्षा जास्त जोमदार भूकंप होण्याची शक्यताच नाही,
कारण तसा होण्यासाठी भूगर्भात जेवढा ताण असणं आवश्यक आहे. तेवढा प्रत्यक्षात जगभरात कुठंही आढळलेला नाही. रिश्टर स्केलमध्ये एकानं वाढ झाली की जशी आंदोलनलहरीच्या उंचीत दहानं वाढ होते तशीच त्या भूकंपापायी उत्सर्जित झालेल्या ऊर्जेत ३२ नं वाढ होते. म्हणजेच ५ रिश्टर स्केलच्या भूकंपात बाहेर पडलेली ऊर्जा ही ३ रिश्टर स्केलच्या भूकंपापेक्षा १०२४ नं जास्त असते.
भूकंपामुळं जी काही पडझड होते त्यावरून त्याची तीव्रता निर्धारित करण्याचंही एक मापन परिमाण आहे. त्याला मेर्काली स्केल म्हणतात. पण ते तेवढंसं विश्वसनीय नाही. कारण पडझडीचं प्रमाण केवळ भूकंपाच्या तीव्रतेवरच अवलंबून असत नाही.
ज्या ठिकाणी पडझड मोजायची त्या ठिकाणचा भूस्तर कोणत्या प्रकारचा बनलेला आहे, तो कठीण कातळाचा आहे की भुसभुशीत मातीचा आहे, तिथं बांधलेल्या इमारतींमध्ये भूकंपरोधी यंत्रणेचा वापर केला गेला आहे की नाही, वगैरे घटकही महत्त्वाचे ठरतात. त्यामुळे मेर्काली स्केलपेक्षा रिश्टर स्केलचाच वापर अधिक केला जातो.
डाॅ. बाळ फोंडके यांच्या ‘कसं ?’ या पुस्तकातुन
बातम्या सर्वप्रथम जाणून घेण्याकरिता व्हाट्सअप ग्रुप जॉईन करा.
बातम्या सर्वप्रथम जाणून घेण्याकरिता लाईक करा आमचे फेसबुक पेज
